صنعت ساختمان در ایران یکی از عوامل‌‌ اصلی رشد و توسعه اقتصادی بوده و به سهولت می توان رشد این صنعت را درکشور مشاهده کرد و تنوع محصول و شیوه های کاربرد آن را در شهرهای ایران دید. هر چند که بسیاری از کارشناسان به معماری شهری و تغییر نماهای خانه های روستایی انتقاد می کنند،اما موارد خاص و متعددی وجود دارد که نشان می دهد این صنعت قدرت و توانایی تطبیق با فرهنگ و نیاز جامعه و موقعیت جغرافیایی ایران را دارد.

این صنعت مانند سایر صنایع، وابسته به مصرف کنندگان است. اگر مصرف کننده به خواست و نیاز و تقاضای مورد نظرش دسترسی پیدا نکند. تمام امکانات و زیرساخت های آن بی فایده خواهد ماند.

کارشناسان عرصه ساختمان، معمولاً مهندسان تولید ابزار، مصالح ، معماری و عمران هستند.متخصصانی که چوب، سیمان ، آلومینیوم، آهن و شیشه را در هم می آمیزند تا سازه ای به نام ساختمان برپا شود.

در سال های گذشته طرح مسکن مهر مطرح شد تا تقاضای مسکن جامعه را پوشش دهد. تقاضایی که قرار بود عرضه ۲میلیون واحد ساختمان آنرا پوشش داده و متقاضیان را خانه‌دار کند. سیاست ناقصی که بسیاری از منابع کشور را طی سالهای طولانی به خدمت گرفت تا نتیجه آن رسیدن به بخشی از برنامه و ساختماهایی بی هویت و شهرک‌هایی باشد که اکنون با معضلات و مشکلات جغرافیایی و زیر ساختی متعددی مانند آب، برق و گاز مواجه هستند.

تقاضایی که هنوز باقی است و جامعه نتوانسته است به تامین ساختمان مورد نیازش برای سکونت دست یابد. این سیاست در مقابل کلمه تقاضا اخذ شد، بی آنکه به دو کلمه دیگر توجه کند. یعنی خواست و نیاز٫ تبلیغات زیادی انجام شد تا مصرف کننده از این کلمات دور بماند. امکان مغفول مانده در ناخودآگاه مصرف‌کنندگان مطرح بود و زمان ظهور و بروز آنها محدود شد.

مردم برای استفاده از واحدهای مسکونی نیازهای زیر بنایی دارند که شامل حمل و نقل مناسب به محل سکونت ،دسترسی به امکانات و خدمات شهری، امنیت، تامین نیازهای فیزیولوزیکی ، رفاه و آسایش است.

در اینجا بی مناسبت نیست که نگاهی داشته باشیم به نیاز مصرف‌کنندگان از صنعت ساختمان که تعدادی از آنها در زیر مورد بررسی قرار گرفته است.

کیفیت تولید

اگر به تولید ساختمان در کشور و معاملات بازار دقت کنیم، متوجه می شویم که عمر ساختمان های کشور به کمتر از ۵۰ سال تقلیل یافته است. با این شرط که درطی این مدت حداقل ۸ تا ۱۰ مرتبه تعمیرات جزیی یا اساسی بر روی این ساختمان ها انجام می شود.

ساختمان هایی که روی گسل های فعال ساخته می شود و تاب و تحمل زلزله ۷ ریشتری را ندارند و گروهی از آنها که به دلیل استفاده از مصالح غیر‌استاندارد یا فقدان نظارت کافی، از زمان ساخت به یک تهدید جانی یا اقتصادی تبدیل می شوند و در حقیقت به جای اینکه برای مدت طولانی تامین مسکن متقاضی را پاسخ دهند، موجب هدر روی منابع شده و خود به معضل تبدیل می شود.

بسیاری از واحدهایی که به صورت انبوه ساخته می شوند، در موعد تحویل به مصرف کننده نه تنها از لحاظ کیفیت قابل استفاده نبوده، بلکه باید با انجام هزینه‌های جدید، به ساختمانی قابل سکونت و مورد انتظار مصرف کننده تبدیل شوند.

نبود شناسنامه و تاریخچه تولید

مصرف کنندگان عموماً در زمان خرید چند برگه دریافت می‌کنند که شهرداری مشخص کرده است و یکی از آنها پایان کار است. سندی که در آن هیچ اشاره ای به مصالح، نقشه ،شیوه و شخص سازنده ساختمان نمی‌کند.

بر خلاف اکثر محصولات سرمایه ای که شرایط تولید آن قابل ملاحظه و رصد بوده و مصرف‌کننده از خدمات فروش (قبل، حین و پس از فروش) برخوردار می شود، اما خریدار ساختمان هیچ پیشینه ای از کالای خریداری شده را دریافت نمی‌کند.

در حالی که خواست مصرف‌کنندگان این است که بدانند انواع نقشه های ساختمانی چگونه طراحی شده ، چه کسی مهندسی ساختمانش را بر عهده داشته و به لحاظ حقوقی در چه سطحی از توانمندی قرار دارد؟ چقدر نقشه ها با اجرا تطابق دارند و در صورت بوجود آمدن اشکال آیا به نقشه ها می توان استناد کرد؟

گارانتی و خدمات پس از فروش

ساختمان کالای گران قیمتی است ، اما مصرف کننده پس از خرید با انبوهی از مشکلات مواجه است که تولید کننده تعهدی در قبال آن ندارد، در حالی که بسیاری از قطعات بکار رفته در ساختمان دارای گارانتی و ضمانت فروش هستند.

باید مشخص شود مصالح ساختمان مورد معامله چیست و به لحاظ فنی چه قابلیت هایی دارد؟ تا چه مدت پس از خرید می توان بدون هزینه از وسایل منزل استفاده کرد؟ در صورت ضرورت سازنده و سرمایه گذار تولید چه تعهدی در مقابل خریدار دارد؟ و …

کاهش قیمت تمام شده

قیمت تمام شده ساختمان در ایران بسیار بالاست. اگر به شیوه تولید ساختمان نگاه کنیم به خوبی متوجه می شویم که مصرف کننده، هزینه تولیدی را پرداخت می‌کند که در آن شرایط تولید انبوه، کاهش قیمت تمام شده و کاهش هزینه های مازاد بی معناست.

البته در طی سال های اخیر تولیدات صنایع وابسته به ساختمان محصولات متنوعی را به بازار عرضه کرده اند، اما شیوه‌های سنتی تولید تعداد زیادی از ساختمان ها و الزامات تبعیت از زمین های شهری با نقشه قبل، امکان تغییر نقشه و استفاده از شیوه های مدرن تولید را محدود کرده است.

طراحی و تناسب نما

به نظر می رسد به جز بناهای خاص، اکثر ساختمان ها با نماهایی یکنواخت و طراحی تکراری ساخته می شوند .هر چند که مصالح ساختمانی از تنوع بسیاری برخوردار است، اما تولیدکنندگان ریسک نکرده و ترجیح می دهند که همان سنگ، آجر و سیمان را ترکیب کنند.

این نماها، عموماً ظاهری تکراری پیدا کرده و شهر دچار یکنواختی می شود. داخل ساختمان‌ها اگرچه متناسب با تجربه و توانمندی طراح متفاوت است، اما در نهایت به محدودیت‌های زمین و عرصه وابسته است.

آگاهی مصرف کنندگان از مصالح کارآمد

در سالهای اخیر به مصرف‌کنندگان اطلاعات مناسبی در موضوع استفاده از لوازم و اسباب کم مصرف و بهینه انرژی در ساختمان، استفاده از پنجره‌های دو جداره، شیک سازی بنا و مزایای سبک سازی داده شده است. این آگاهی ها توانسته تولید ساختمان را هم به همین نسبت متحول کند و قوانین و مقررات هم خود را تطبیق داده اند. در شرایط فعلی در اکثر شهرهای بزرگ استفاده از پنجره های دو جداره و سبک سازی بنا به قانونی برای تولید ساختمان تبدیل شده است.اما قطعات و مصالح و شیوه‌های کارآمد بسیاری وجود دارند که مصرف کننده از آن آگاهی ندارد تا شیوه انتخاب ها هم با این شرایط تغییر کند.

سلامت و محیط زیست

سلامت و محیط زیست، موضوعات بسیار مهمی در بحث رعایت حقوق مصرف کنندگان هستند. بسیاری از صدمات به محیط زیست از طریق ساخت بناها در مکان هایی نامناسب یا به شیوه های نامناسب وارد آمده است.محیط زیست کشور به واسطه عدم مطالعه لازم و تمهیدات موثر برای پیش بینی زیرساخت هایی مانند فاضلاب و تسویه آن، نحوه آبرسانی، برق‌رسانی و فضای سبز مورد نیاز به ازای هر متر مربع فضای ساختمانی و … آسیب دیده است.

از طرفی بحث سلامت و استفاده نکردن از مصالح ساختمانی بیماری زا مورد نظارت قرار نگرفته و تولیدکنندگان قطعات ساختمانی ارگانیک و مناسب برای سلامت به دلیل تحمل هزینه های مطالعاتی و اجرایی مورد حمایت قرار نگرفته اند.

مصرف کننده نیازمند داشتن محل سکونت سالم و سازگار با محیط زیست است این سلامت باید در بهداشت محیط، سلامت مصالح (استفاده نکردن از مواد شیمیایی مخرب در رنگ ساختمان، صنایع چوبی و مهندسی مناسب طراحی برای خروج آلودگی های محیط، سرویس های بهداشتی‌و‌…) و سلامت صوتی و روانی بررسی و لحاظ شود.

ارزش گذاری ساختمان ها

قیمت گذاری ساختمان ها عموماً بر اساس منطقه جغرافیایی انجام می شود. به همین دلیل هر چقدر قیمت زمین بیشتر باشد، ساختمان از ارزش بیشتری برخوردار است. در حالی که ساختمان هم باید مانند هر کالای سرمایه ای، رفاه مصرف کننده را تامین کند.توجه به این نکته هم در سیاست ها بسیار مهم است که عملاً قرار دادن هر نوع امکان رفاهی در مرحله ساخت، در مناطق کم برخوردار یا متوسط شهرها عملاً در قیمت فروش ساختمان تاثیری ندارد. به این ترتیب شیوه های ساخت و ابزارها و مصالح این مناطق با مناطق برخوردار شهر متفاوت است.

اگر مصرف کننده بداند که معیار قیمت گذاری ساختمان متناسب با ارزش مصالح و امکانات آن تعیین می شود و در زمان فروش این هزینه ها لحاظ می شود، حاضر به پرداخت های مرتبط خواهد بود.

آنچه در این نوشتار تلاش شد تا با دیدگاهی کلی به تصویر کشیده شود، این است که مصرف‌کننده، حلقه مفقوده صنعت ساختمان است و سه واژه تقاضا، خواست و نیاز مصرف کننده باید در سیاست گذاری، برنامه ریزی و اجرای پروژه های ساختمانی و برنامه های شهرسازی لحاظ شود.برآورده سازی و تأمین تقاضای بازار مسکن که معمولاً بیشتر برنامه ریزی ها و سیاست‌گذاری‌ها را در کشور به خود اختصاص می‌دهد، به تنهایی موثر نبوده و باید خواست و نیاز مصرف کننده به خوبی مطالعه و ارزیابی شود.

مشخص است که نیاز مصرف‌کننده، تامین مسکن است، اما این نیاز در کنار سایر نیازهای رفاهی او کامل می شود و خواست مشتری از صنعت ساختمان، دستیابی به کیفیت مورد قبول و توجه به حقوق اساسی مصرف‌کننده است.امید است برنامه ریزان و سیاستمداران این عرصه ضمن مطالعه انتظارات مصرف کنندگان از این صنعت و توجه به حقوق اساسی آن ها، در تدوین قوانین و استراتژی های تولید مسکن در کشور بازنگری کرده و سطح دستیابی به ارزش های مورد نظر را ارتقاء بخشند.

مجید ارغنده پور